Үүнд:

1. Хамгийн олон мэдээллтэй, тогтмол мэдээ оруулдаг

2. Хамгийн шинэлэг чанартай мэдээллтэй

3. Хамгийн загвар дизайн сайн-г харгалзан та бүхнийг саналаа өгөхийг хүсье.

Та бүхнийг хүндэтгэсэн

Морьтон.нэт

Та бүхэн бидэн нүүр хуудасны загвар, агууламж ямар байвал хэрэглэгчдэд илүү хүртээмжтэй байх талаар санал сэтгэгдлээ үлдээнэ үү?

А.Наранбаатар

Өнөөдөр бид Монгол оронд хурдан угшлын адуу бий болгох эрчимтэй хөгжлийн эрин үед амьдарч энэ үйл явдлийн гэрч нь, оролцогч нь болж явна.

Монгол улсын түүхэнд урд нь хэзээ ч 8 мянган бээрийн тэртээгээс хурдан хүлгүүдийг тээн авчирч байсангүй, өнөөдрийнх шиг ийм өндөр шагналын сан, бооцоотой уралдаан болж байгаагүй билээ. Мөн адуу үржилийн ажилд ийм их хөрөнгө оруулалт хийгдэж байгаагүй юм.

Монгол адуу бол тэсвэр сайтай, өл хоол сайн даадаг ер нь байгалийн эрс тэс уур амьсгалд онцгой зохицсон адуу юм. Манай зарим эрдэмтэд гадаад адуугаар монгол адууг эрлийзжүүлэхэд дургүйцдэг. Монгол адууны генфондод нөлөөлнө гэж үздэг. Монгол улс 2 сая адуутай. Өнөөдөр миний тооцоогоор 60 гаруй сайн үүлдэрийн гадаад азарга Монголд үржлийн ажилд оролцож байна. 1 азарганд 15 гүү тавина гэж бодоход 60 азарганд 900 гүү ноогдож байна. Энэ нь нийт адууны дөнгөж 0,05 хувь болж байна. Энэ тоон үзүүлэлт бол монгол адууны генфондод нөлөө үзүүлэх тоо биш гэж би бодож байна.

АНУ нь 6 сая гаруй адуутай боловч цэвэр цусны англи гүү нь ердөө 50 мянга байдаг.

Австрали 21 мянган, Ирланд 20 мянган, Англи 10 мянган, Япон 9 мянган, Франц 8 мянган цэвэр цусны англи гүүтэй. Манай улсад өнөөдрийн байдлаар цэвэр цусны англи азарга 15, гүү 13 байна. Бусад орж ирсэн адуунууд нь Араб, Будённый, Тракен,Ахалтек, Дон, Кабардин, Орловын хатирч, Англи-Араб, Англи-Будённый, Англи-Кабардин, Англи-Крачеев, Англи- Ахалтек, Англи-Тракен, Англи-Терский үүлдэрийнх болно.

Саяхан Монгол туургатны бөхийн барилдаан Улаанбаатарт боллоо. Хувь заяаны эрхээр тархан суурьшсан монголчууд нэгэн далбаан дор барилдахыг харж байхдаа удахгүй Монгол туургатны хурдан морины уралдаан болно доо гэж бодож суулаа. Тэр цагт Халимагууд, Буриадууд хурдан хөлт тоомсог адуугаа хөтлөөд ирэхэд Тусгаар туургат Монгол улсын маань адуу тэднээс илүү юу гэхээс дутуу байж яавч таарахгүй.

Дэлхий дээр цэвэр цусны Англи адуу буюу Thoroughbred үүлдэрийн адуу хамгийн хурдан байдаг. Энэ адууг хүн төрөлхтөн бий болгоод 300 гаруй жил болж байна. Гэтэл монгол адуу хэдэн мянган жилийн түүхтэй.

Бид хурдан адууны удмын бичиг гаргамаар байна. Монгол хүмүүс бид өөрсдийнхөө 5 үеээ мэдэхгүй байхад Англи адуу 20 үеийн удмын бичигтэй байна.

Буянтай буурлууд маань амьд сэрүүн байгаа дээр Аймаг, сумдын уяачдын холбоо санаачлага гаргаж нутаг усныхаа Хурдан адууны удмын бичиг хөтлөж эхлэмээр байна. Үүнийг дараа нь ММСУХолбоо төвлөрүүлээд монголын хурдан адууны удмын сантай болмоор байна. Манай оронд адуу эрлийзжүүлэх ажил эрт цагийн улбаатай ажээ. Монголын нууц товчоонд бичсэнээр ”Чормаган хорчи, Багдад улсыг дагуулжээ. Өгөөдэй хаан зарлиг буулган… урт хүзүүтэй, өндөр хөлтэй аргамаг морьдыг жил бүр хүргэн ирүүлж байгтүн” гэжээ. Багдад нь өнөөгийн Ирак улсын нийслэл билээ. Иймээс эдгээр нь Араб адуу байсан болж таарч байна.

Мөн хувьсгалаас өмнө Богд хааны сүйх тэргэнд том биетэй тоомсог морьд хөллөж байсан мэдээ байна. Дашрамд дурдахад Тоомсог адуу гэдэг нэр монголд нэвтэрсэн түүх сонин юм. Энэ тухай Монголын хурдан морины домог, түүх номонд бичсэнээр 20 дугаар зууны эхээр дайн дажины хөл, Манж-хятадын хавчлагаас дайжсан Илийн голын торгууд, цахарын ноён Өөлөн харьяат албатуудаа дагуулан Шинжаанаас хойшоо гарч Оросын Томск хотоор дайрч нүүдэл хийн Сибирээр дамжин дүрэвсээр Монголын хойд хил Хиагтад тулж ирсэн байна. Богд хаан Өөлөн ноёнд Сумьяа нэрийг хайрлаж Бэйс цол хүртээн албат иргэдийг нэгэн хошуу болгон Монголын хойд хилийг мануулах зорилгоор Зэлтэр харуулд буулгажээ. Тэд Оросын нутгаар дайран өнгөрөхдөө Томск хот хавиас наймаа хийн авч ирсэн өсгөлүүн том биетэй гоёмсог адуугаа Томск адуу гэж нэрлэж байснаас яваандаа Монголд том биетэй адууг Тоомсог хэмээн нэрлэх болжээ. Тэгэхэд Сумьяа бэйс өөрөө сайхан хүрэн халзан тоомсог унаж ирсэн гэдэг.

Мөн 1920-иод оны үед Оросын улаан хувьсгалаас зугтаасан хорь буриадууд хойноос Хадакт үүлдэрийн эрлийз адуутайгаа цуг Монголд иржээ. Тэд Цэцэн Хан аймгийн Хөвчийн жонон вангийн хошуу буюу одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал, Биндэр, Батширээт сумьдын нутагт суурьшсан юм. Энэ Хадакт үүлдэрийн адуу бие томгүй боловч их хурдан хатирч адуу байжээ. Хадакт адууг Читийн морин заводад Орловийн хатирч бор азаргаар буриад адууг эрлийзжүүлэн гаргаж авсан гэж хуучны буриад өвгөд хуучилдаг байж. Дадалын буриад өвгөн Магсаа Баламын(Магсар Палам) Хадакт цагаан гүүнээс гарсан эр төл болгон хурдалсан гэдэг. 1940-өөд оны сүүлээр онцгой хурдалж байсан Задгай Дашийн хурдан хар морь бол энэ цагаан гүүний удам билээ. Хадакт адууны онцлог нь маш шингэн дэлтэй, шодон сүүлтэй байжээ. Үүнээс ургуулан бодоход Дарьгангийн хурдан шодон буурал адуу Хадакт адуутай холбоотой байж болох юм. Хардал жанжин бэйс Пүрэвжавын жич хүү Г.Бямбаатай хөөрөлдөхөд тэрээр Өвгөн ноёны Оонон хар азарга Хадакт удмын адуу байсан гэж ярилаа. Оонон хар нь маш шингэн дэл, сүүлтэй хатирдаг азарга байжээ. Мөн Өвгөн ноёны Өлгөр хүрэн азарга адуун дундаа явж байгаагий нь араас нь харахад морьтой хүн адууг туугаад явж байгаа юм шиг харагддаг байсан гэнэ.

Г.Бямбаа Өвгөн ноёны өөрийн гараар зурсан Өлгөр хүрэн азарганы зургыг надад үзүүллээ. Үнэхээр л өлийсөн урт хүзүүтэй том сайхан эрлийз азарга байна.

Би 2006 онд ОХУ-ийн Чита мужийн Хадакт тосгонд очиж Хадакт адууны тухай сураглахад энэ тухай мэдэх хүнгүй болсон байсан ба тэр тосгонд тэрэгний хэдэн мориноос өөр адуу байгаагүй.

1930-аад оны сүүлээр ЗХУ-н маршал Будённый-н шууд дэмжлэгтэйгээр Төв аймгийн Жаргалантийн САА-н Тал Булаг гэдэг газар Адуун завод байгуулагдсан. Энд зүүн аймгаас хураагдаж ирсэн адууг орос азаргануудаар эрлийзжүүлэн Монгол улсад үүлдэрлэг адуу бий болох таатай нөхцөл бүрдсэн юм. Мөн Зэрлэг тахийн азарга, гүү энэ үржлийн ажилд хамрагдсанаар тахийн цустай өвөрмөц шинэ холимог цустай адуу бий болсон. Дараа нь 1962 онд Морин завод татан буугдахад тахийн цустай 200-аад сайхан шар хээр эрлийз гүүнүүд Морин тойруулгад шилжэн очсон нь шинэ үеийн хурдан эрлийз адуу үүсэн бий болохийн дэвсгэр суурь нь болсон билээ.

1966 онд ЗХУ-ийн Ростовийн морин заводаас Англи-Будённый үүлдэрийн Колизей, Индекс, Чирс, Рыкошет, Сбор, Кросс нэртэй 6 хурдан азарга ирсэнээр бидний мэдэх хурдан тойруулга адуу бий болоход шууд түлхэц болсон. Эдгээр нь бүгд Орос нутагтаа уралдаж түрүүлсэн шилмэл хурдан азарганууд байсан. Улсын баяр наадамд 1 түрүүлж , 2 айрагдсан Их салхин хүрэн халзан азарга бол Колизей-н төл билээ.

Их салхины төлүүд болох Солонго хэмээх цавьдар халзан азарга Улсын баяр наадамд 3 түрүүлж , 4 айрагдсан бол, Алдарт хурдан Алтан гадас азарга Улсын баяр наадамд 1 түрүүлж, 2 айрагдсан билээ. Улсын баяр наадамд 3 түрүүлж, 1 айрагдан цуут тогоруу удмын адууг үндэслэсэн Тогоруу халтар азарга бол Индекс-н шууд төл юм.

Гэвч морин тойруулгийн тэр сайхан адуунууд улсынх байсан учир замхараад алга болсон.

Ер нь ямар нэг юм хувьд очихоороо сайжардаг жамтай. 2000 он гарсанаар Монголд хурдан үүлдэрийн адуу бий болгох ажилд Монголын хурдан морь сонирхогч залуу бизнесмэнүүд ханцуй шамлан орсон юм. Одоо Шинэ монгол адуу бий болгох ажлын тэргүүн эгнээнд Максын Ганбаатар, Б.Билэгдэмбэрэл, Э.Ганбат, Д.Онон, С.Ганхуяг, Э.Тамир, Г.Алтангэрэл, Тэрбиш, Содномцог нар явж байна.

Энэ ажлын үр дүнг 2007, 2008, 2009 оны Улсын баяр наадмын хурдан морины уралдаанууд дүгнэн харууллаа. 2007 оны Улсын наадамд Б.Билэгдэмбэрэлийн Оросоос авчирсан Англи-Араб халзан азарганы төл Хүрэн даага түрүүлсэн бол, 2008 оны Улсын баяр наадамд Максын Ганбаатарын Англи- Будённый азарганы төлүүд болох Халзан соёолон ба Зээрд даага нь хурдан адууны эд хавийг гайхуулан шидсэн чулуу шиг тасархай хол түрүүллээ. Мөн Манлай уяач С.Ганхуягийн Англи-Кабардин азарганы төл Ногоон шүдлэн үрээ түрүүлсэн. 2008,2009 оны Улсын наадмуудад шүдлэн, хязааландаа дараалан аман хүзүүдсэн Монгол улсын шадар сайд М.Энхболдын хээр үрээ нь Англи-Кабардин азарганы төл билээ.

2009 оны Улсын баяр наадамд эзэн хүнийхээ магнайг тэнийлгэн тасархай түрүүлсэн Э.Тамирын “Ардчилал“хүрэн дааганы эх хар гүү бол Англи- Будённый үүлдэрийнх юм. Мөн 2008,2009 оны Улсын наадмуудад даага,шүдлэндээ дараалан айрагдсан Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат Т.Галбадрахын хүрэн халзан үрээ нь Англи-Араб халзан азарганы төл билээ. Эдгээр нь бүгд бодлогоор гаргаж авсан Шинэ монгол адуу юм.

Монгол адуу 20-25 км-т 40 км/цаг-н хурдтай давхидаг. Харин шинэ монгол адуу энэ зайд 45 км/цаг-н хурдтай давхиж байна. Англи адуу 200 м-н таранд 75 км/цаг-н хурдтай, 2400 м-н уралдаанд 60 км/цаг-н хурдтай давхидаг. Харин орос эцэгтэй эрлийз даага таранд 60 км/цаг-н хурдтай давхиж байна. Монголд орж ирсэн сайн үүлдэрийн азарганууд голдуу 15 гаран гүү хурааж байна. Тэд тарган байвал ороо сайтай байна. Эрлийз унага төрөхийн бэрхшээл нэг их гарахгүй байна. Эхийнхээ савыг дагаад гарч байна. Монголын нөхцөлд араб адуу арай тэсвэртэй нь ажиглагдлаа. Ер нь гаднаас оруулж ирсэн сайн үүлдэрийн азаргануудыг монголын нөхцөлд маллахад дараах зүйлийг анхаарах хэрэгтэй.

1. Жилийн 4 улиралд байнгийн тэжээж тарган байлгах(овёосоор тэжээх)

2. Өвөл зүчээнд өвөлжүүлэх. Гэхдээ зүчээг галлаж болохгүй. Галласан дулаан зүчээнээс оруулж гаргахад халуун хүйтний хавсарга болж хатгаа авч уушиг гэмтэн амархан үхнэ. Англи адуу тарган байвал хүйтнээс айхгүй. Харин хөлөрсөн үед нь нэвт салхи аюултай.

3. Арьс хөрс нимгэн учир ялаа,шумуулаас хол байлгах

4. Өдөрт 2 болон түүнээс дээш услах(болбол байнгийн устай байлгах)

5. Билчээрт зун гаргавал монгол азарганаас хол байлгах

6. Хамгийн гол нь авчирсан эхнийхээ жил аажим аажимаар юм үзүүлж тэсвэр хатуужилтай болгож авах хэрэгтэй.

Эдгээр азарганууд нь сүргээ хамгаалах инстинкт муутай. Зарим нь адуугаа хаячихаад яваад өгнө. Шуурганд адууныхаа урд орчихоод уруудаад шогшиж явах жишээтэй. Зүрх зориг ихтэй учир монгол азаргатай хамаагүй ноцолдож уруулна. Шарх даахдаа муу.

Гэвч зарим нэг орос азарга онцгой чадвартай дасан зохицож байна. Жишээ нь Б.Билэгдэмбэрэлийн Анги-Араб бор халзан азарга жилийн 4 улиралд билчээрээр явж гүүгээ Монгол азарга шиг хурааж чадаж байна. Миний Кавказаас авчирсан Англи-Араб бор азарга сүргээ маш сайн хамгаалж, нэг ч гүүгээ өөр азарганд алдахгүй байна. Мөн шуурга болоход адуугаа хөөгөөд хашаан дээрээ аваад ирдэг. 2008 оны 5 сарын 30-аас 6 сарын 1-ний хооронд Дорнод аймгийн баруун, Хэнтий аймгийн зүүн тал болон Сүхбаатар аймгийг дамнасан асар хүчтэй шороон болон цасан шуурга болж олон тооны адуу мал уруудан үхсэн байгалийн их гамшиг болсон билээ. Ийм шуургыг сүүлийн 50 жилд үзээгүй гэж нутгийн өвгөн буурлууд ярьж байсан. Энэ шуурганд монгол азаргатай адуу уруудан сарнисан байхад энэ Англи-Араб бор азарга адуугаа жалганд хориод уруудаагүй юм.

Дашрамд дурдахад энэ бор азарганы төл охин буурал даага Ирээдүйн Түмэн эх-2009 хурдан дааганы өндөр бооцоот уралдаанд аман хүзүүдсэн бол эр хонгор халзан даага нь Хангайн бүсийн хурд-2009 уралдаанд аман хүзүүдсэн билээ.

Орон нутгийнхнаас Дорнод аймгийн уяачид хамгийн түрүүнд авхаалж самбаа гарган ОХУ-н Агийн буриад нутгаас сайн үүлдэрийн азарганууд оруулж ирээд байна. Хэнтийн уяач Содном хөрөнгө мөнгө гарган Оросоос ирсэн азарга худалдан авлаа. Мөн Завхан аймгийн Тэлмэн сумын Энхболд, Ш.Норовсамбуу тэргүүтэй уяачид Улаанбаатараас сайн үүлдэрийн азарганы төл аваачиж адуугаа сайжруулах ажилаа эхлээд байна.

Цэвэр цусны Англи адуу бол зөвхөн уралдах зорилгоор олон жилийн үржил селекцийн нөр их хөдөлмөрийн үр дүнд гаргаж авсан адуу юм. (Энэ адууг уналга ачилга, ан гөрөө, мал хариулахад хэрэглэдэггүй, цэрэг дайны зориулалтгүй, махийг нь хүнсэнд ашигладаггүй)

Энэ адуу чухам ямархуу үнэ цэнэтэйг дараах жишээ харуулна. Алдарт Нортерн Дансер азарга 1 сая долларын ханштайгаар гүү гишгэдэг байсан. Өнөөдөр дэлхийн хамгийн өндөр шагналийн сантай уралдаанууд болох Францийн Триумфальная Арка, Арабын Дубайн цом, Австралийн Мельбурны цом, Америкийн Бридерс кап, Английн Эпсомийн Дерби, Японы цом зэрэг нь бүгд Англи адууны уралдаан юм.Эдгээр уралдаанд түрүүлсэн адуу 2-оос 5 сая долларын шагнал авдаг.

Австрали улсад Мельбурны цом болох өдөр энэ улсын бүх нийтээрээ амардаг баярын өдөр болдог. Энэ өдөр Австралийн сургуулийн сурагчаас эхлэн өтгөс буурлууд хүртэл бүгд телевизорийн өмнө шимтэн сууж бооцоо тавин хэн гэдэг эрийн хурдан хүлэг түрүүлж азийн тэнгэр нь шовойхийг тэсэж ядан хүлээдэг.

Саяхан Медаглиа д’Оро гэдэг цэвэр цусны англи азаргыг Арабын Шейх Махмуд 60 сая доллараар худалдан авлаа.

Цахилсан зээр шиг хөлийн хурдтай Уулын буга шиг гуа цогцостой Англи адуу бол хүн төрөлхтний туурвисан хамгийн гайхамшигт амьд бүтээлүүдийн нэг билээ. Энэ бүтээлийн амт шимтээс хүртэлцэн суугаа Монгол уяачид бид бас хувьтай.

Үлгэр домогт гардаг шиг жигүүрт хурдан хүлгийг сойж Шинэ удмын хурдны хурыг буулган Цэнгэн наадах цаг Монгол зонд нэгэнтээ иржээ.

Энэ бол Шинэ Монгол адууны эрин үе.

Монгол улсын алдарт уяач Э. Ганбат

Адууны босоо цагаан хийморь ивээг.

” Сайн гүүнд бух ч байсан болно ” гэж дээрээс ярьдаг байсан энэ нь адуунд гүүний чанар бас хэрэгтэйг харуулж байна. Олон сайхан удамтай гүүтэй болхидуухан азаргатай айлаас олон хурд гарсан түүх олон байдаг. Зөвхөн биеийн галбир хийцээр сонголт явуулах нь сул талтай. Мөн хэдийгээр сайн удамтай ч биеийн согог сул талууд байвал бас сөргөөр нөлөөлнө.  Хурдан азарга, сайн гүүтэй хэрнээ сайн унага төрөхгүй байх тохиолдол гарна. Энд азарга гүүний тохироо гэж зүйл байна. Та өөрөө азарга гүүнийхээ сул болон давуу талуудыг олж сонголт хийх хэрэгтэй. Хэрэв таны азарга ялгүй суунгидуу урт бэрэвхийтэй бол та түүнд босоо богино бэрэвхийтэй гүү тавих нь зүйтэй гэх мэтээр та өөрийн сонголтоо алдааг засах сонголтоор хийж болох юм. Таны азарга олон гүү хурааж болох тул та өөрийн шинэ унагануудаараа бас гүүгээ таарч байгаа үгүй мэдэж болно. Гэхдээ гүүнээс жил бүр адил унага гарахгүй нь ойлгомжтой.  Адуу үржүүлэг нь зөв сонголт хийхээс шалтгаалдаг бөгөөд энэ нь цаг хугацаа тэвчээр шаардсан ажил юм. Таньд энэхүү бяцхан зөвөлгөөг хүргэв.

Санал хүсэлтэй үлдээгээрэй.

VII.10
Өнөө жилийн хурдан морьдын уралдааны салхийг хязаалан хагаллаа. Өмнөх жилтэй харьцуулбал өнөө жил харьцангуй олон хязаалан уралдсан юм. Нийт 281 хязаалан гарааны зурхайгаас хөдлөхөд Завхан аймгийн Тэлмэн сумын уугуул улсын алдарт уяач Э.Ганбатын өсгий цагаан хээр хол тасархай тэргүүлэн ирж торгон жолоогоо өргүүллээ. Энэ хурдан үрээ өнгөрсөн жилийн улсын баяр наадмаар 20-д хурдалж байсан юм. Харин аман хүзүүнд Монгол улсын шадар сайд М.Энхболдын хээр хурдлав. Энэ үрээ мөн өнгөрсөн жилийн наадмаар улсад аман хүзүүдсэн энэ цаг үеийн шилдэг хурдан хүлгүүдийн нэг бөгөөд шинэхэн тод манлай уяач Говь-Алтай аймгийн Баян-Уул сумын уугуул “Макс” группын тэргүүн Д.Ганбаатар уяа сойлгыг нь тааруулжээ. Гуравт Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат Б.Мөнхтөрийн бор хээр орсон бөгөөд өнгөрсөн жилийн амжилтаа нэгээр ахиуллаа. Дөрөвт “Макс” группын Д.Цэрэнжигмэдийн зээрд орсон бол айргийн тавд гарсан цагаасаа өнгөлсөн өнгөрсөн жилийн шүдлэнгийн түрүү Төв аймгийн Баянцогт сумын харьяат манлай уяач С.Ганхуягийн ногоон орсон юм. Ногоон үрээний унаач хүү 14 настай Б.Бямбасүрэн барианы зурхайн өмнө туршлага заан орж ирсэн. Мөн энэ наадамд өнгөрсөн онд шүдлэндээ өнгөнд давхисан тод манлай уяач Д.Ононгийн сойсон “Авзага трейд” компанийн П.Мэндбаярын бор долоод, Төв аймгийн Сэргэлэн сумын уугуул А.Батсүхийн бор халзан аравт давхисан байна.
Хязаалангийн дараагаар энэ өдрийн 13:00 цагаас шүдлэнг шүдэлж уралдааны замд гаргасан. Нийт 245 шүдлэн гарааны зурхайгаас хөдөлсөн байна. Эдгээрээс Өмнөговь аймгийн Баяндалай сумын уугуул “Хүрээ дэл” компанийн захирал Р.Бадрахын сартай хонгор түрүүлж, уясан эзэн, унасан хүүхдээ баярлууллаа. Аман хүзүүнд Баянхонгор аймгийн Баянцагаан сумын харьяат “Баянбулаг” компанийн захирал Д.Баяраагийн өсгий цагаан бор орсон бол гуравт Эрдэс баялаг эрчим хүчний дэд сайд Т.Энхтайваны хээр оржээ. Хээр үрээг Т.Энхтайван сайд өнөө жил өөрийн биеэр гардан уяа сойлгыг нь тааруулж торгон жолоо өргүүлсэн байна. Дөрөвт Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат “Уулс трейд” компанийн захирал Т.Галбадрахын хүрэн халзан орж, Дорнод аймгийн “Чандмань тал” компанийн захирал Ж.Энхболдын хүрэн халзан айргийн тавд хурдалсан. Зургаад Уулын баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэрийн захирал Ч.Ганзоригийн шарга халзан, долоод Төв аймгийн Алтанбулаг сумын С.Дамбажавын хар давхисан. Харин наймд даагандаа улсад дөрвөлсөн Говь-Алтай аймгийн Дарви сумын С.Нэргүйбаатарын саарал оржээ. Эдгээр шүдлэнгүүдийн ихэнх нь улсын наадамд анхлан уягдаж байгаа аж. Гагцхүү С.Нэргүйбаатарын саарал даагандаа айрагдаж байсан юм. Эхний өдрийн дараагаар хурдан морины комиссын мэдээлснээр өнөө жилийн хязаалан, шүдлэнгийн уралдаанд морьд тамир тэнхээ муутай байгааг онцоллоо. Энэ нь зуншлага зарим газар тааруу байгаатай холбоотой аж. Үүний улмаас уралдааны замд цөөнгүй морь бахардсан. Мөн морь эндэх тохиолдол ч гарлаа.

VII.11
Баяр наадмын нээлтийн өдөр уламжлал ёсоор азарга гарааны зурхай руу өглөөний 8:00 цагаас хөдөллөө. 234 хурдан азарга гарааны зурхайгаас эргэхэд Дундговь аймгийн Өлзийт сумын харьяат “Мон-Уран” ХХК-ийн захирал Б.Наранхүүгийн нэр дээр уралддаг Өвөрхангай аймгийн Хайрхандулаан сумын уугуул тод манлай уяач Э.Эрдэнэчулууны сойсон цуутай хурдан ажнай дархан түмэн эх шарга азарга гарсан цагаасаа өнгөлсөөр улсынхаа наадамд зургаа дахиа түрүүллээ. Ингэснээр шарга азарга улсын наадамд зургаа түрүүлж хоёр айрагдсан амжилтаараа Монголын төрийн наадамд алтан үсгээр бичигдэх амжилт үзүүллээ. Өнгөрсөн жил аман хүзүүдсэн мориноос хоёр минутын зайтай хол тасарч байсан шаргыг 12 настай Ц.Лхагвасүрэн хүү унаж хурдлуулжээ. Унаач хүү 2008 оноос хойш шарга азаргыг унаж байгаа ба хоёр жил дараалан улсад түрүүлүүлэв. Түүний дараагаар аман хүзүүнд Төв аймгийн Сэргэлэн сумын харьяат тод манлай уяач Ц.Хэнмэдэхийн зээрд хурдаллаа. Гуравт Төв аймгийн Ар хуст сумын харьяат Ч.Махбалын халтар орсон бол “Агт Эрдэнэ” галын Төв аймгийн Лүн сумын харьяат Б.Баасанбазарын сувдан зээрд дөрвөллөө. Сувдан зээрд наадмын өмнөх сунгаанд тогтмол өнгөнд давхисан хурдан буян бөгөөд Төв аймгийн Баян сумын уугуул аймгийн алдарт уяач Б.Оюунбилэг сойсон байна. Айргийн тавд Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харьяат “АПУ” ХХК-ийн захирал П.Батсайханы гуулин зээрд хурдаллаа. Энэ азарга өмнө нь соёолондоо улсад айрагдаж байсан ба улс бүсийн наадмаас дөрөв дэх айргаа хүртлээ. Харин 2008 онд гуулин зээрд улсад зургаалаад байв.
Энэ өдрийн 13.00 цагт их насны уралдаан боллоо. Их насанд нийт 331 хурдан хүлэг уралдахад Ховд аймгийн Цэцэг сумын харьяат “Бялуу” ХХК-ийн захирал Ц.Баатархүүгийн дэлгэр хээр түрүүлж, төрийн наадамдаа анх удаагаа торгон жолоогоо өргүүллээ. Аман хүзүүнд гарсан цагаасаа өнгөлсөн “Дүнжингаравын хурд-2009”-ийн түрүү Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын харьяат “Сонор трейд” компанийн захирал Б.Энхболдын егүзэр хээр хурдаллаа. Егүзэр хээрийг тод манлай уяач Ц.Дуламсүрэн уяж сойжээ. Гуравт Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын уугуул “МТС Сэлэнгэ тариа” компанийн захирал П.Бат-Эрдэнийн өсгий цагаан зээрд орсон. Зээрд их насыг уяач Ц.Батболд уяж сойсон бөгөөд өнгөрсөн жил 13-т хурдалсан юм. Дөрөвт Улаанбаатар хот “Урьхан санаа” компанийн Б.Чинбатын “битүү” зээрд орлоо. Айргийн тавд Монголын морин спорт уяачдын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга Өвөрхангай аймгийн Есөнзүйл сумын уугуул “Ноён сүлд” компанийн захирал П.Сэргэлэнгийн зээрд хурдаллаа.  Өнөө жилийн их насанд 25 морь уралдааны явцад бахардан эмчилгээ хийлгэсэн бол гурван хүүхэд гарааны зурхайгаас хөдлөхдөө бага зэргийн бэртэл авчээ.

VII.12
Үндэсний их баяр наадмын сүүлчийн өдөр ард түмний хүсэн хүлээдэг, тоосонд нь дарагдаж, хөлсөнд хүрч хийморио сэргээдэг соёолонгийн уралдаан болсон. Нийт 306 соёолон уралдахад Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат “Зоос” банкны захирал Г.Батбаярын бүсийн наадамд түрүүлж, улсад аман хүзүүдсэн зоост бор үрээ түрүү магнай болж торгон жолоогоо өргүүллээ. Сүхбаатар аймгийн угшилтай энэ адуу өнөө жилийн даншигуудад мөн тоосоо өргөх гэнэ. Дорнод аймгийн Матад сумын харьяат өнгөрсөн жилийн хязаалангийн түрүү, өнөө жилийн “Дүнжингаравын хурд-2009”-ийн соёолонгийн түрүү Б.Цэндбаатарын хул аман хүзүүнд хурдаллаа. Төв аймгийн Сэргэлэн сумын угшилтай энэ үрээ өнгөрсөн жил бүсийн наадамд гурван ч удаа түрүүлэн олны анхаарлын төвд орсон юм. Б.Цэндбаатарын хул өнөө жил манлай уяач С.Ганхуягийн уяатай нийлж сунгаад сойгджээ. Харин гуравт Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын харьяат Гаалийн ерөнхий газрын олон нийттэй харилцах албаны мэргэжилтэн Н.Лутбаярын шарга, дөрөвт өнөө жил шүдлэнгээ айрагдуулсан Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат Т.Галбадрахын ногоон орсон. Айргийн тавд Өмнөговь аймгийн Булган сумын харьяат Н.Хүрлээгийн бор давхилаа. Харин Төв аймгийн Баян сумын харьяат “Агт Эрдэнэ” галын тэргүүн Х.Цогтсайханы зээрд зургаалж, Ховд аймгийн Цэцэг сумын уугуул алдарт уяач Э.Ууганбаярын цахиур хул долоолов. Наймд “Алтайн констракшн”-ы Х.Бат-Эрдэнийн хүрэн, есөд Монголын шатрын холбооны тэргүүн С.Энхцагийн зээрд орсон бол аравт Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын харьяат Т.Баатарзоригийн хээр оров. Уралдааны явцад нэг соёолон эндсэн бөгөөд 18 морь мал эмнэлгийн тусламж авч эдгэсэн байна. Мөн дөрвөн хүүхэд мориноосоо уналаа.
Харин хамгийн сүүлд буюу 15 км-ийн зайнаас дааганы уралдаан явагдлаа. Нийт 158 даага хурдан морины комисст бүртгэгдсэнээс 158 нь гарааны зурхай руу мордсон. Үүнээс Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат залуу уяач Э.Тамирын хүрэн даага түрүүлэн ирсэн. Хүрэн үрээ барианд орсны дараагаар мал эмнэлгийн тусламж авсны улмаас аврагдав. Харин аман хүзүүнд Архангай аймгийн Эрдэнэбулган сумын уугуул Н.Мөнхбатын бор орсон бол Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын С.Ганбаатарын зэгэл халзан гурваллаа. Дөрөвт Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын Ч.Пэрэнлэйн бор давхиж “MGL” компанийн Г.Тэмүүлэнгийн хар даага айргийн тавд орлоо. Өнөө жилийн морьдыг 81-ээр тасалсан бөгөөд дааганы баян ходоодоор Төв аймгийн Сэргэлэн сумын уяач Ө.Батболдын даага тодорч бяцхан морь цоллоочоор төв цэнгэлдэх хүрээлэнд цолоо дуудуулсан юм. Түүний цолыг өнөө жил бүх насны морьдын түрүүг барьсан, морь бариач М.Энхбатын хүү Хас-Очир дуудаж хурсан олныг баясгав.

1.Дундговь. Өлзийт. “Мон-Уран” ХХК Б.Наранхүүгийн  шарга
2.Төв. Сэргэлэн. Ц.Хэнмэдэхийн зээрд
3.Төв. Ар хуст. Ч.Махбалын халтар
4.Төв. Лүн. Б.Баасанбазарын сувдан зээрд
5.Өвөрхангай. Хужирт. “АПУ” ХХК-ийн П.Батсайханы гуулин зээрд

Их нас

1.Ховд. Цэцэг. “Бялуу” ХХК. Ц.Баатархүүгийн дэлгэр хээр
2.Завхан. Эрдэнэхайрхан. “Сонор трейд” ХХК. Б.Энхболдын егүзэр хээр
3.Өвөрхангай. Хужирт. “МТС Сэлэнгэ-транс” ХХК. П.Бат-Эрдэнийн өсгий цагаан зээрд
4.Улаанбаатар хот. “Урьхан санаа” ХХК. Б.Чинбатын зээрд
5.Өвөрхангай. Есөнзүйл. “Ноён сүлд” ХХК. П.Сэргэлэнгийн зээрд

Соёолон

1.Сэлэнгэ. Мандал. “Зоос” банк. Г.Батбаярын зоост бор
2.Дорнод. Матад. Б.Цэндбаатарын хул
3.Сүхбаатар. Эрдэнэцагаан. Н.Лутбаярын шарга
4.Завхан. Тосонцэнгэл. Т.Галбадрахын ногоон
5.Өмнөговь. Булган. Н.Хүрлээгийн бор

Хязаалан

1.Завхан. Тэлмэн. Э.Ганбатын өсгий цагаан хээр
2.Шадар сайд М.Энхболдын хээр
3.Ховд. Дарви. Б.Мөнхтөрийн бор
4.”Макс” групп. Д.Цэрэнжигмэдийн зээрд
5.Төв. Баянцогт. С.Ганхуягийн ногоон

Шүдлэн

1.Өмнөговь. Баяндалай. “Хүрээ дэл” ХХК Р.Бадрахын сартай хонгор
2.Баянхонгор. Баянцагаан. “Баянбулаг” ХХК Д.Баяраагийн өсгий цагаан бор
3.Улаанбаатар. Налайх. Т.Энхтайваны хээр
4.Завхан. Тосонцэнгэл. “Уулс трейд” ХХК. Т.Галбадрахын хүрэн халзан
5.Дорнод. “Чандмань тал” ХХК. Ж.Энхболдын хүрэн халзан

Даага

1.Ховд. Буянт. Э.Тамирын хүрэн
2.Архангай. Эрдэнэбулган. Н.Мөнхбатын бор
3.Орхон. Баян-Өндөр. С.Ганбаатарын зэгэл халзан
4.Өвөрхангай. Бүрд. Ч.Пэрэнлэйн бор
5.Улаанбаатар хот. “MGL” ХХК. Г.Тэмүүлэнгийн хар

Таван цагираг

Энэ бол жишээ.

Адуу бол Монголчууд бидний үнэнч анд нөхөр байсаар ирсэн гайхамшигт адгуус билээ.Өнөөдөр дэлхий дээр 200 гаруй үүлдрийн адуу байдаг.Үүлдрүүдийг дотор нь эртний болон орчин үеийн үүлдрийн адуу хэмээн ангилдаг ба Монгол,Араб,Акал-Теке ,Испани,Барб зэрэг үүлдрүүд нь эртний үүлдрүүдийн гол төлөөлөгчид юм.Хүн төрөлхтөн адууг мянга мянган жилийн туршид ашиглаж ирэхдээ өөрсдийн хэрэглэх зорилгодоо тохирох адууг бий болгох оролдлогыг хийсээр иржээ.Энэ хүчин чармайлт ч үр дүнд хүрч өөр өөрсдийн тогтвортой онцлог байдал ,шинж төлөвийг агуулсан алдар цуугаараа гайхагдсан олон орчин үеийн үүлдрүүд үүссэн юм.Үүний гол төлөөлөгч нь өнөөгийн адууны номер нэг ,сор болсон үүлдэр болох Английн Троубрэд адуу юм.Дэлхийн хамгийн алдартай ,өргөн дэлгэрсэн ,тойргийн морин уралдаануудад зөвхөн энэ үүлдрийн адуу уралдаж хурд хүч,гоо үзэмж,хийморь жавхаагаараа бишрүүлж байна.Адуунд байж болох тэсвэр тэвчээрийн оргил болсон ,эзэн Чингис хаантайгаа цуг энэ дэлхийг гишгэлэн ноёлсон ,эр хүний чимэг болсон Монгол адуугаа дурдахгүй өнгөрч болохгүй билээ.Зуны дэлгэр сайхан цаг айлчлан ирж ,уяа морьдоо дэнж дүүргэн сойх мөч ирж байна.Монголын морин уралдаан  дэлхийд ганцхан ,дахин давтагдашгүй нь бидний бахархах  ёстой зүйлсийн нэг юм.Дэлхийн адуугаар монгол адуугаа сайжруулах алхам хийгдэж байгаа нь сайшаалтай боловч монгол морьдынхоо уралдааныг цэвэр монгол адуугаараа дагнан явуулах нь бидний хийх ажил юм.Монгол адууг хурдны чиглэлээр үүлдэржүүлэн бий болгосон орчин үеийн үүлдрийн адуу болон тэдний эрлийз морьдтой уралдуулах нь +100 кг-ийн бөх 48 кг-ийн хүүтэй чөлөөтөөр барилдахаас ялгаагүй билээ. Үүнийг бичих болсон шалтгаан нь хөрөнгө мөнгө ,сэтгэл зүрхээ зориулан адуугаа сайжруулж байгаа уяачдыг огтхонч буруутгаагүй  харин ч үүнийг дэмждэг бөгөөд гэхдээ морин уралдааны ангилалыг зөв зүйтэй ойлгуулж ,тодорхой хэмжээний олон улсын хэмжээний мэдлэг өгөхийг зорьсон юм .Морин уралдааны нэгэн хэлбэр болох тойргийн өндөр бооцоот морин уралдаануудыг ангилал ангилалын дагуу тогтмол зохион байгуулж нийтийн хүртээл болгож ,бизнесийн шинж чанартай хөгжүүлэх нь энэ ажлыг явуулж буй хүмүүст өнөөдрийнхөөсөө илүү ашиг, үр дүнг авчирна.Дэлхийд ганцхан монгол  наадам ,монгол морьдын уралдаанаа дэлхийн даяаршлаас аварч үлдэх ажлыг эхлүүлэх цаг нэгэнт болсон байна.Адуунд хөрөнгө зарж ,мориор амьсгалан байгаа хүн бүхэн улс, бүсийн наадамд айраг ,түрүү авч магнайгаа тэнийтэл наадахыг хүсдэг билээ .Гэхдээ монгол адуугаа уралдуулж ,монгол адууныхаа үнэлэмжийг урьдын түвшинд нь авчрах үйл хэрэгт моринд дуртай хүн болгон ,уяач бүхний оролцоо ,төр засгийн алсыг харсан бодлого хэрэгтэй.Мөн тодорхой хэсэг адуугаа дэлхийн шилдэг үүлдрүүдийн цусаар сэлбэн шинэ үүлдрийн адуу үүсгэх шинжлэх ухааны ажлыг эхлүүлбэл бидэнд монгол адуу гэсэн асар том суурь ,дэвсгэр байгаа билээ.Үүнийг хийхэд төр засгийн оролцоо хэрэгтэй байх болно гэдэг нь амжилттай болсон үүлдэр бүхэн хаад ноёд ,засгийн газрын оролцоогоор хөгжиж чадсанаас харагдаж байна.Тархай бутархай ,нэгдсэн цогц бодлоггүй ,ямар үүлдэр гэдэг нь үл мэдэгдэх адуу авчирч монгол адуутай холих нь цаг зуурын л алсын хараагүй зүйл санагддаг юм.Морин эрдэнийг сүлдэндээ залсан монгол түмэн дэлхийд танигдсан орчин үеийн үүлдрийн адууг бүртгүүлж байх цаг ирэх болтугай.Манай сайтаар зочлогч та бүхэнд морь тань хурдан ,ажил үйлс тань өөдрөг байхыг хүсэн ерөөе!

Бичсэн   Б. Даваа

Иймд Морьны тэжээлийн асуудал маш чухал юм. Үнэхээр эрүүл орчинд зөв тэжээсэн морьд илүү байх нь ойлгомжтой гэвч малчид уяачдын дунд аман ярианаас өөр сургалт семинаргүйн улмаас мэдлэг туршлагагүйгээсээ болж сайхан хурдан буянгаа эмгэгтэй болгож байна.   Вэб хуудас болон блогуудаар дамжуулан бидэнтэй уяа болон тэжээллэгийн талаар санал, туршлагаа солилцохыг уриалж байна.

Жишээ нь:

1. адууны тэжээлд юу юу байх ёстой?

2. Тэжээж байгаа адууг өдөрт хэд услах вэ?

3. Ямар уяаны ажил хийж болох вэ?

4. Туулга хэзээ өгөх вэ?

5. Уралдах өдрийн хоолыг хэрэхн тааруулах вэ? гэх мэт